تۈركلەر بىلەن ئىسپانىيەلىكلەر بىر-بىرىنى ھەقىقىي تونۇشتىن خېلى بۇرۇنلا، زېھنىدە قارشى تەرەپكە دائىر تەسەۋۋۇرلارنى شەكىللەندۈرگەنىدى. 16- ۋە 17‑ئەسىر ئىسپانىيەسىدە «تۈرك» ئوبرازى رەسىملەر، تىياتىر ئەسەرلىرى، بايراملار، ۋەز-نەسىھەتلەر ۋە ئۇرۇش ھېكايىلىرىدە ئۆز ئورنىنى تاپقانىدى. ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى ئاقدېڭىزدىكى چوڭ كۈچلەرنىڭ بىرى، شۇنداقلا ئىسپانىيە پادىشاھلىقىنىڭ ئاساسلىق رەقىبلىرىدىن بىرى ئىدى. ئەمما ئىسپانىيە ئوسمانلى ئىمپېرىيەسىنىڭ كۈنتەرتىپىدە ئادەتتە ناھايىتى ئاز ئورۇن تۇتاتتى.

قارشى تەرەپنى زېھنىدە كۆپ تەسەۋۋۇر قىلىش، ئەمما ئۇ ھەقتە ناھايىتى ئاز بىلىشتىن ئىبارەت بۇ زىددىيەت، 1782‑يىلدىكى ئىسپانىيە—ئوسمانلى تىنچلىق ۋە دوستلۇق شەرتنامىسىنى خاتىرىلەش مۇناسىۋىتى بىلەن ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن بىر قۇرۇلتايدا كۆپ تەكىتلەنگەن تېمىلارنىڭ بىرى بولدى. ئىسپانىيەلىك ۋە تۈرك تارىخچىلار ئىككى كۈن جەريانىدا، پەقەت رىقابەت ۋە يارىشىشتىن ئىبارەت ئاددىي بىر ھېكايىدىن ھالقىغان، تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە ئىنچىكە بىر مۇناسىۋەتنى قايتىدىن مۇھاكىمە قىلدى. چۈنكى ئىسپانىيە بىلەن تۈركىيە بەش ئەسىردىن بۇيان ئۆزئارا ئالاقە قىلىپ كەلگەنىدى. ئۆزگەرگىنى پەقەت بۇ ئالاقىنىڭ شەكلى ئىدى.

ھەر ئىككى كۈچ ئاقدېڭىزنىڭ كونتروللۇقىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن كۈرەش قىلاتتى. ئالجىرىيە ۋە تۇنىسقا ئوخشاش شىمالىي ئافرىقادىكى ئوسمانلى ئۆلكىلىرىدىن ئىبېرىيە قىرغاقلىرىغا ھۇجۇملار ئېلىپ بېرىلاتتى؛ مىڭلىغان كىشى ئۇرۇش ياكى ئەسىرلىكنى بىۋاسىتە باشتىن كەچۈرەتتى. «دون كىخوت»نىڭ ئاپتورى سېرۋانتېسمۇ قاتناشقان 1571‑يىلدىكى ئىنېباختى ئۇرۇشى بۇ رىقابەتنىڭ ئەڭ چوڭ سىمۋولىغا ئايلانغانىدى. بىراق ئۇ دەۋردە «تۈرك» ئوبرازى ھەربىي رەقىبتىن كۆپ ھالقىغان مەنىگە ئىگە ئىدى. ئۇ تىياتىر ئەسەرلىرى، ئېپوس خاراكتېرلىك بايانلار ۋە رەسىملەردە ئۇچرايدىغان، دەۋرنىڭ ئېھتىياجىغا قاراپ داۋاملىق شەكىللەندۈرۈلىدىغان بىر ئوبراز ئىدى. مەسىلە شۇكى، بۇ ئوبرازلار ھەقىقىي ئۇچۇردىن بەكرەك ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىيەلەيتتى.

رەقىبلەرمۇ سۆھبەتلىشەتتى

تۈركلەرنىڭ ئاقدېڭىزدىكى چوڭ رەقىب سۈپىتىدە ياراتقان ئوبرازى، ئىسپانىيەلىكلەر بىلەن ئوسمانلىلارنىڭ زۆرۈر تېپىلغاندا ئۆزئارا سۆھبەتلىشىشىگە توسالغۇ بولمىدى.

ئونلىغان يىللار بويىچە داۋاملاشقان توقۇنۇشلاردىن كېيىن، 16‑ئەسىرنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە ھەر ئىككى ئىمپېرىيە چىقىمى كۈنسېرى ئېشىۋاتقان بۇ رىقابەتنى پەسەيتىشنىڭ يوللىرىنى ئىزدەشكە باشلىدى.

مادرىد بىلەن ئىستانبۇل ئوتتۇرىسىدا دائىملىق ئەلچىخانىلار يوق ئىدى؛ بىراق ئەلچىلەر، ۋاسىتىچىلەر، سودىگەرلەر ۋە ۋاكالەتچىلەر ئوردىلار ئوتتۇرىسىدا خەۋەر يەتكۈزەتتى. تارىخچى ئەۋرىم تۈركچەلىك بۇ ئەھۋالنى ئىخچام قىلىپ: «نورماللىشىش بولمىغان ھالدىكى سۆھبەت» دەپ خۇلاسىلىدى.

بۇ ئەھۋال تارىخ پەقەت ئىنېباختى (لېپانتو) ئۇرۇشى ۋە ئاقدېڭىز ئۇرۇشلىرىغىلا قىسقارتىلغاندا دائىم نەزەردىن ساقىت قىلىنىدىغان بىر ھەقىقەتنى چۈشىنىشىمىزگە ياردەم بېرىدۇ: ئىسپانىيە بىلەن ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى بىر تەرەپتىن ئۇرۇش قىلىۋاتقان بولسىمۇ، يەنە بىر تەرەپتىن ئوچۇق ئالاقە يوللىرىنى ساقلاپ قالالايتتى.

ئۇنىڭ ئۈستىگە، 16- ۋە 17‑ئەسىرلەردە ئاقدېڭىز بىر-بىرىدىن پۈتۈنلەي ئايرىۋېتىلگەن ئىككى دۇنياغا بۆلۈنمىگەنىدى. پورتلار ئارقىلىق مال ۋە خەۋەرلا ئەمەس، قويۇپ بېرىلگەن ئەسىرلەر، ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغانلار، تەرجىمانلار، سودىگەرلەر ۋە دىنىي زاتلارمۇ بىر جايدىن يەنە بىر جايغا بېرىپ-كېلىپ تۇراتتى. چېگرالار ھەم ئايرىيتتى، ھەم بىرلەشتۈرەتتى.

چوڭ ئۆزگىرىش 18‑ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا يۈز بەردى. ئىسپانىيە بارغانسېرى ئاتلانتىك ئوكيان ۋە ئامېرىكا قىتئەسىگە يۈزلەنگەن بولسا، ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى رۇسىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ ئىلگىرىلىشىگە تاقابىل تۇرۇشقا مەجبۇر ئىدى. 1782‑يىلى ئىمزالانغان تىنچلىق، دوستلۇق ۋە سودا شەرتنامىسى تۇيۇقسىز دوستلۇق مۇھىتى يارىتىشتىن كۆرە، كونا دۈشمەننى مۇقىم شېرىككە ئايلاندۇردى. تارىخچى ئېلسا مېدىنا ئىگلېسياسنىڭ خۇلاسىسى بويىچە ئېيتقاندا، بۇ «ئىككى دۆلەت ئەقلى»نىڭ بىر يەرگە كېلىشى ئىدى. بۇ ئارقىلىق تېخىمۇ دائىملىق ئەلچىخانا، كونسۇلخانا ۋە سودا ئالاقىلىرى ئۈچۈن ئاساس سېلىندى.

سىياسىي يېقىنلىشىشتىن مەدەنىي يېقىنلىشىشقىچە

ئوسمانلى ئىمپېرىيەسى يىمىرىلگەندىن كېيىن، 1923‑يىلى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغانلىقى جاكارلاندى. ئارىدىن بىر يىل ئۆتكەندە، ئىسپانىيە يېڭى دۆلەت بىلەن دوستلۇق شەرتنامىسى ئىمزالىدى. تۈركىيەنىڭ بۈيۈك شائىرى يەھيا كەمال بەياتلى 1929‑يىلى دىپلومات سۈپىتىدە مادرىدقا كەلدى. «ئەندەلۇستا ئۇسسۇل» ناملىق ئەسەرنىڭ ئاپتورى بولغان بەياتلى، مەدەنىيەت بىلەن دىپلوماتىيەنىڭ قانداق قىلىپ بىر-بىرىگە گىرەلىشىشكە باشلىغانلىقىنى ناھايىتى ياخشى نامايان قىلىپ بەرگەنىدى.

ھەقىقىي يېقىنلىشىش بولسا، 1980‑يىللاردىلا روشەن كۆرۈنۈشكە باشلىدى. ئىسپانىيە 40 يىللىق مۇستەبىتلىك دەۋرىدىن چىقىپ، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى — ناتو ۋە ياۋروپا ئىقتىسادىي جەمئىيىتىگە ئەزا بولغانىدى. تۈركىيەمۇ ياۋروپا بىلەن بولغان ئالاقىسىنى كۈچەيتىۋاتاتتى. بۇ يېڭى دەۋرنىڭ ئەڭ روشەن سىمۋوللىرىدىن بىرى «مەدەنىيەتلەر ئىتتىپاقى» بولدى. ئىسپانىيە باش مىنىستىرى زاپاتېرو 2004‑يىلى ئوتتۇرىغا قويغان ۋە رەجەپ تاييىپ ئەردوغان ھۆكۈمىتى دەۋرىدە تۈركىيەمۇ ئورتاق قوللىغان بۇ تەشەببۇس ئاددىي بىر قاراشنى ئاساس قىلاتتى: ئۆزئارا بېقىندىلىق كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان دۇنيادا، بەزى جەمئىيەتلەرنىڭ بىخەتەرلىكى، تەرەققىياتى ۋە پاراۋانلىقىنى باشقىلاردىن مۇستەقىل ھالدا مۇھاكىمە قىلغىلى بولمايتتى. تەشەببۇس مۇشۇ ئاساستا، بولۇپمۇ غەرب ۋە مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى بىر تەرەپلىمە قاراش، خاتا تونۇش ۋە قۇتۇپلىشىشقا قارشى كۈرەش قىلىش ئۈچۈن ئورتاق سىياسىي ئىرادە شەكىللەندۈرۈشنى نىشان قىلاتتى.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بۇ تەشەببۇسنى 2005‑يىلى رەسمىي ھالدا ئۆز تەركىبىگە كىرگۈزدى.

ۋەزىيەت ئەمدى ئىنېباختى دەۋرىدىكىدىن تۈپتىن پەرقلىق نۇقتىغا كەلگەنىدى: ئىسپانىيە بىلەن تۈركىيە توقۇنۇشقا مەھكۇم مەدەنىيەتلەرنىڭ ۋەكىللىرى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى دىيالوگنى قوغدىغۇچىلار سۈپىتىدە بىرلىكتە ھەرىكەت قىلاتتى.

بۈگۈن

بۈگۈنكى كۈندە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ھۆكۈمەتلەر ۋە ئەلچىخانىلاردىن خېلىلا ھالقىدى. 2025‑يىلى سودا ھەجىمى 20 مىليارد 500 مىليون دوللاردىن ئېشىپ، رېكورت ياراتتى. شۇ يىلى 452 مىڭدىن ئارتۇق ئىسپانىيەلىك تۈركىيەنى زىيارەت قىلدى؛ ئىستانبۇل، كاپادوكىيە ۋە ئەگە دېڭىزى قىرغاقلىرى كۈنسېرى ئالقىشقا ئېرىشكەن ساياھەت لىنىيەلىرى قاتارىدىن ئورۇن ئالماقتا. سېرۋانتېس ئىنستىتۇتى 2001‑يىلدىن بۇيان ئىستانبۇلدا، يۇنۇس ئەمرە ئىنستىتۇتى بولسا 2018‑يىلدىن بۇيان مادرىدتا پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا. تۈرك يازغۇچىلارنىڭ ئەسەرلىرى ھازىر ئىسپانچە ئوقۇلۇۋاتىدۇ؛ ئىسپانچە ئەسەرلەرمۇ تۈركچىدە يېڭى ئوقۇرمەنلەر بىلەن ئۇچرىشىشنى داۋاملاشتۇرماقتا.

تارىخىي مۇساپە دوستلۇققا تۇيۇقسىز ئۆتۈشتىن ئىبارەت بولمىدى؛ ئۇ تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە تەدرىجىي بىر جەريان بولدى. ئىسپانىيەلىكلەر بىلەن ئوسمانلىلار دەسلەپ بىر-بىرىنى خىيالىدا جانلاندۇردى، ئاندىن سۆھبەتلىشىشنى ئۆگەندى، كېيىن دائىملىق مۇناسىۋەت ئورناتتى ۋە ئاخىرىدا بىر-بىرىنى تېخىمۇ بىۋاسىتە تونۇشقا باشلىدى.

16‑ئەسىردە ئىككى دۇنيانى بىر-بىرىدىن ئايرىغان ئاقدېڭىز ھېلىھەم شۇ ئورنىدا تۇرماقتا. بىراق ئىككى قىرغاق ئوتتۇرىسىدىكى ئارىلىق بارغانسېرى قىسقىراۋاتقاندەك كۆرۈنىدۇ.