دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ ئىقتىسادنىڭ ئاستىلىشى ۋە نوپۇس بېسىمى ئاستىدا خىتاينىڭ ئىقتىسادىي پىلانىنى ئېلان قىلدى ھەمدە يىغىنلارغا رىياسەتچىلىك قىلدى.
خىتاي يىللىق ئېشىش نىشانى ۋە مۇداپىئە خامچوتىدىن سىرت، كەلگۈسى بەش يىللىق تەرەققىيات خەرىتىسىنىڭ لايىھەسىنى تۈزۈپ چىقىدىغان، «ئىككى قۇرۇلتاي» (Lianghui) دەپ ئاتىلىدىغان ھەيۋەتلىك سىياسىي يىغىنلار يۈرۈشلۈكىنىڭ بىرىنچىسىنى چارشەنبە كۈنى باشلىدى. ئەمما ئانالىزچىلار، ئىسلاھاتقا بولغان ئېھتىياجغا قارىماي، بېيجىڭنىڭ نۆۋەتتىكى يۆنىلىشىدىن چەتنەپ كەتكەنلىكىدىن ئەنسىرىمەكتە.
دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ بېيجىڭدىكى خەلق سارىيىدا ئۆتكۈزۈلۈۋاتقان بىر ھەپتىلىك سىياسىي يىغىنلارغا رەھبەرلىك قىلماقتا. بۇ يىغىنلار ئەمەلىيەتتە خىتاي رەھبىرى ۋە ھاكىمىيەت بېشىدىكى كوممۇنىستىك پارتىيە تەرىپىدىن ئالدىن چىقىرىلغان قارارلارنى تەستىقلايدۇ.
خىتاينىڭ 15-بەش يىللىق پىلانى، سىياسىي مەسلىھەت ئورگىنى بولغان خىتاي خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ چارشەنبە كۈنى باشلىنىشى بىلەن ئېچىلغان يىللىق «ئىككى قۇرۇلتاي» يىغىنىنىڭ ئاساسلىق تېمىسى بولىدۇ.
باش مىنىستىر لى چياڭ پەيشەنبە كۈنى ئىككى يىغىننىڭ ئىككىنچىسى بولغان مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنى ئاچىدۇ ھەمدە دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىنىڭ ئاساسلىق ئېشىش نىشانلىرىنى ئېلان قىلىدۇ.
كۈنتەرتىپتە جىددىي بىر تەرەپ قىلىشقا تېگىشلىك مەسىلىلەر بار، بۇلارنىڭ بېشىدا ئىچكى ئىستېمالنىڭ ئاجىزلىقى بىلەن ئازىيىۋاتقان ۋە قېرىپ كېتىۋاتقان نوپۇس مەسىلىسى تۇرىدۇ.
خىتاي رەھبەرلىرى «يېڭى تەمىنلەش يولى ئارقىلىق يېڭى ئېھتىياج يارىتىش ۋە كۈچلۈك ئىجادىي تەدبىرلەر بىلەن تەمىنلەش»كە ۋەدە قىلسىمۇ، گۇمان بىلەن قاراۋاتقان ئانالىزچىلار، بۇ جەرياننىڭ شى جىنپىڭنىڭ «ئالدى بىلەن خەۋپسىزلىك» چۈشەنچىسىگە ۋە مۇتلەق ھاكىمىيىتىگە بويسۇندۇرۇلىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.
بىر باياناتچى چارشەنبە كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن مەتبۇئات يىغىنىدا، مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ شۇنداقلا بالىلارنى بېقىش مۇلازىمىتى، ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ۋە ساغلاملىق سۇغۇرتىسى مەسىلىلىرىدە قانۇن چىقىرىدىغانلىقىنى ئېيتتى.
SOAS خىتاي ئىنستىتۇتىنىڭ مۇدىرى ستېۋ تساڭAFP ئاگېنتلىقىغا: «مەسىلىنىڭ ماھىيىتى، شى جىنپىڭ ئالدىن بېكىتكەن يۆنىلىشتە قەتئىيلىك بىلەن ئىلگىرىلەش ۋە بۇ يۆنىلىشتىكى قەدەملەرنى ئىككى ھەسسە كۈچەيتىشتىن ئىبارەت» دېدى.
ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ ئاستىلىشى
بۇ خىل ئۇسۇل شى جىنپىڭنىڭ چىرىكلىككە قارشى تۇرۇش ھەرىكىتىدە ئەڭ ئېنىق كۆرۈلمەكتە. بۇ ھەرىكەت يېقىنقى ھەپتىلەردە ئارمىيەگە مەركەزلەشتى ۋە ئارمىيەنىڭ بىر قىسىم يۇقىرى دەرىجىلىك گېنېراللىرىنى ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلىدى.
ئەمما ئانالىزچىلار، ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ھەپتە ئاخىرىدا ئىرانغا قىلغان ھۇجۇملىرىدىن كېيىن ئوتتۇرا شەرقتە ئۇرۇش پارتلىغان بىر پەيتتە، خىتاينىڭ ھەربىي پىلانلىرىنى ئۆزگەرتىش-ئۆزگەرتمەسلىكىنىمۇ كۆزەتمەكتە.
سىنگاپور نانياڭ تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوتسېنتى دىلان لو AFP غا: «توقۇنۇش "ئىككى قۇرۇلتاي"غا تۈرلۈك جەھەتلەردىن تەسىر كۆرسىتىدۇ» دېدى.
ئۇ يەنە: «ئىران كرىزىسى، تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مەتبۇئات يىغىنىدا تېخىمۇ ئېنىق شەكىلدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ئىران ۋە ئامېرىكا/ئىسرائىلىيە ئۆزگىرىشلىرىنىڭ ئەتراپلىق مۇزاكىرە قىلىنىشى كۈتۈلمەكتە» دەپ ئەسكەرتتى.
خىتاي ئىقتىسادى 2024-يىلى (تېكىستتە 2025 دەپ يېزىلغان) پىلان بويىچە يۈزدە بەش ئاشتى. بۇ بېيجىڭنىڭ نىشانىغا ئۇيغۇن بولسىمۇ، ئەمما ئون نەچچە يىلدىن بېرى كۆرۈلگەن ئەڭ ئاستا ئېشىش سۈرئەتلىرىنىڭ بىرى ئىدى.
بۇ يىللىق نىشان تېخىمۇ تۆۋەن بولۇپ، يۈزدە 4.5 بىلەن يۈزدە 5 ئارىلىقىدا. خىتاينىڭ نۇرغۇن ئۆلكىلىرى يېقىنقى ھەپتىلەردە ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى (GSYH) نىشانىنى تۆۋەنلەتتى.
خىتاي رەھبەرلىرى ئىقتىسادىي مودېلنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئېكسپورتتەك ئەنئەنىۋى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرگە تايانماي، بەلكى ئىستېمالنى ئاساس قىلغان ئېشىشقا يۈزلىنىشى كېرەكلىكىنى ئېيتماقتا.
بۇنىڭغا قارىغاندا، ئاجىزلىغان ئۆي-مۈلۈك بازىرى، پۇل پاخاللىقىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە ياشلار ئارىسىدىكى ئىشسىزلىق ئىستېمالچىلارنىڭ چىقىمىنى ئازايتىشىغا سەۋەب بولدى.
ئارتۇقچە ئىشلەپچىقىرىش ۋە خەلقئارا سودا سۈركىلىشلىرىمۇ سانائەت ئىشلەپچىقىرىشىغا كۆلەڭگە چۈشۈردى، شۇڭا بۇ يىللىق پىلان يۇقىرى تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىش، يېشىل تىرانسفورماتسىيە ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ چىدامچانلىقىغا مەركەزلىشىدۇ.
بېيجىڭ روبوت ساھەسىگە مىلياردلىغان مەبلەغ سالدى ۋە «DeepSeek» دەپ ئاتىلىدىغان شىركەتنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى بىلەن قوزغالغان يېڭى سۈنئىي ئىدراك شىركەتلىرىدە تېز سۈرئەتلىك ئېشىش كۆرۈلدى.
گېئوپولىتىكىلىق سۈركىلىشلەر، ئىرانغا قىلىنغان ھۇجۇملار بىلەن ئوتتۇرا شەرقتە ئۇرۇش پارتلاشتىن ئىلگىرىلا ئۆز تەسىرىنى كۆرسەتكەن ئىدى.
سىدنىي تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوتسېنتى مارىنا جاڭ: «خىتاينىڭ ئېشىش لوگىكىسى، ھەر قانداق بەدەل بىلەن تېز سۈرئەتتە GSYH ئېشىشىنى قوغلىشىشنىڭ ئورنىغا، ئىقتىسادىي ئېشىش بىلەن دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا يۈزلەندى. بۇ ئارقىلىق تەمىنلەش زەنجىرى ۋە مۇھىم ساھەلەرنى باشقا دۆلەتلەر ئاسانلىقچە بۇزالمايدىغان شەكىلدە كاپالەتكە ئىگە قىلىش مەقسەت قىلىنىدۇ» دېدى.
«بىر خىل تۇرغۇنلۇق ھالىتى»
خىتاي يەنە نوپۇسىنىڭ ئۇتتۇز ئۈچ يىل بويىچە كۆرۈنەرلىك ئازىيىش مەسىلىسىگە دۇچ كەلمەكتە.
رەھبەرلەر، ئۈچ ياشتىن تۆۋەن ھەر بىر بالا ئۈچۈن يىلىغا تەخمىنەن 500 دوللارلىق ياردەم تولۇقلىمىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تېخىمۇ كۆپ بالىلارنى بېقىش ياردىمى بېرىشكە ۋەدە بەردى، ئەمما بۇ خىل تەدبىرلەر تۇغۇت نىسبىتىنى ئاشۇرۇشقا ھېچقانچە تەسىر كۆرسىتەلمىدى. خىتاي نوپۇسىنىڭ تېز سۈرئەتتە قېرىشقا يۈز تۇتىشى، خىتاينىڭ بېشىنى خىېلىلا ئاغرىتىدىغاندەك قىلىدۇ.
ئامېرىكا سابىق مۇداپىئە ئەمەلدارى درۇ تومپسون: «سىياسىي جەھەتتىن ئومۇمىي نىشان خەۋپسىزلىك بولغاندا، يېڭىلىق يارىتىشقا بولغان قىزىقىش تۆۋەن بولىدۇ» دېدى.
تومپسون يەنە: «پارتىيە ماسلىشىشقا مەجبۇر بولۇۋاتقان بىر قىسىم ئېغىر ئىجتىمائىي قىيىنچىلىقلار بار ۋە ئۇلار ئىشلىتىۋاتقان قوراللار (ئۇسۇللار) خېلىلا ئەنئەنىۋى. يەنى بىر جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئۇلار تۇرغۇنلۇققا پېتىپ قالدى» دېدى.
