ئىسرائىلىيەنىڭ «خائارېتز» (Haaretz) گېزىتىدە 17-ئاپرېلدا ئېلان قىلىنغان بىر ئىقرارنامە خاراكتېرلىك زىيارەت خاتىرىسىدە، 34 ياشلىق سابىق ئىسرائىلىيە ئەسكىرى ۋە كومپيۇتېر پىروگراممىچىسى يۇۋال (Yuval): «مېنىڭ ياخشى جاۋابلىرىم يوق. ھېچقانداق جاۋابىم يوق. قىلغانلىرىم كەچۈرگۈسىزدۇر. بۇنىڭ ھېچقانداق تۆلىمى يوق» دەيدۇ.
«ئۆزۈمنى بىر مەخلۇقتەكلا ھېس قىلىۋاتاتتىم: ئىسرائىلىيە ئارمىيەسى ئەسكەرلىرىنىڭ "ئەخلاقىي جاراھىتى" — ۋە سۈكۈت» تېمىلىق بۇ خەۋەر، دۇنيادىكى «ئەڭ ئەخلاقلىق ئارمىيە»گە ئىگە دېگەن ئىسرائىلىيەنىڭ ئىنچىكىلىك بىلەن توقۇپ چىققان ئەپسانىسىنى كۇكۇم تالقان قىلىپ تاشلىدى.
مەزكۇر ماقالە، 2023-يىلى ئۆكتەبىردىن بۇيان غەززەدىكى قىرغىنچىلىق مەيدانلىرىدا ۋەزىپە ئۆتىگەن ئىسرائىلىيە قىسىملىرىنىڭ قالايمىقان ئادەم ئۆلتۈرۈش، قىيىن-قىستاق، بۇلاڭ-تالاڭ ۋە جىنايەتنى يوشۇرۇش قىلمىشلىرىنى سادىر قىلغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى نورمال تۇرمۇشىغا قايتقاندىن كېيىن، گۇناھكارلىق تۇيغۇسى بىلەن كۈرەش قىلىشقا مەجبۇر بولماقتا.
ئەمما «خائارېتز» گېزىتىدە ئورۇن ئالغان بەزى ئىسرائىلىيەلىك ئەسكەرلەرنىڭ تارتىۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن ئاتالمىش «ئەخلاقىي جاراھەت»نى تەكىتلەيدىغان بۇ ھېكايىلەر، غەززەنىڭ ھەر بىر بۇلۇڭىدا سان-ساناقسىز پەلەستىنلىك زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار دۇچار قىلىنغان ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان دەھشەتلەرنىڭ ئالدىدا ھېچنەرسىگە ئەرزىمەيدۇ.
2023-يىلى دېكابىردا، خان يۇنۇس شەھىرىنىڭ سالاھىددىن يولى ئەتراپىدا، يۇۋالنىڭ ئەترىتى بىر ئۇچقۇنىڭ «گۇمانلىق كىشىلەر»نى كۆرگەنلىكىنى مەلۇم قىلىشى بىلەن ھۇجۇمغا ئۆتتى. ئۇ «تەلۋىلەرچە» ئوق چىقاردى؛ كېيىن قورالسىز بىر ياشانغان ئادەم ۋە ئۈچ ياش بالىنىڭ قىرغىن قىلىنىشىغا شېرىك بولغانلىقىنى ھېس قىلدى. جەسەتلەر ئوق تۆشۈكلىرى بىلەن تولغان بولۇپ، ئەزالىرى سىرتقا چىقىپ قالغانىدى.
بۆلۈك كوماندىرى كەلدى. بىر ئەسكەر جەسەتلەرنىڭ ئۈستىگە تۈكۈردى ۋە: «ئىسرائىلىيەگە پۇتلاشقان ھەر قانداق ئادەمنىڭ كۈنى مۇشۇ...» دەپ توۋلىدى. يۇۋال ھەيرانلىق ئىچىدە داڭ قېتىپ قالدى، ئەمما ھېچقانداق گەپ قىلمىدى. ئۇ «خائارېتز»غا: «مەن مەغلۇپ بولغان، تۈگەشكەن بىر قورقۇنچاقمەن» دېدى.
2023-يىلى ئۆكتەبىر بىلەن 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە بولغان ئارىلىقتا، 80 مىڭدىن ئارتۇق ئىسرائىلىيەلىك ئەسكەر پىسخىكىلىق كېسەللىكلەر سەۋەبىدىن داۋالاندى. 2025-يىلى ئۆكتەبىرگىچە، ئىسرائىلىيە ئارمىيەسى ئالدىنقى 18 ئاي ئىچىدە 279 ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىشقا ئۇرۇنۇش ۋەقەسىنى خاتىرىلىگەن بولۇپ، بۇلارنىڭ 36 سى ھاياتىدىن ئايرىلغان.
«ھائارېتز»نىڭ ماقالىسى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، تاشقى كۆرۈنۈشتە ھېچقانداق جاۋابكارلىققا تارتىلمايدىغان ئىسرائىلىيە ئەسكەرلىرىگە نىسبەتەن، گەرچە نىسبەتسىز، ئەھمىيەتسىز ۋە ناھەق تەرەپتە تۇرۇۋاتقان بولسىمۇ، «نېمە تېرىساڭ، شۇنى ئورىسەن» دېگەن ماقالنىڭ ئۆز كۈچىنى كۆرسىتىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىماقتا. نېمىلا بولمىسۇن، بۇ ئىسرائىلىيەلىكلەر ياشاشنى، نەپەس ئېلىشنى، دورىلىرىنى ئىچىشنى ۋە داۋالاش يىغىنلىرىغا قاتنىشىشنى داۋاملاشتۇرماقتا؛ ئەمما ئىسمى نامەلۇم پەلەستىنلىك قۇربانلار بولسا، مۇۋاپىق بىر دەپنە مۇراسىمىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىدىنمۇ مەھرۇم ھالدا، توننىلىغان خارابىلىكلەر ئاستىدىكى نامسىز قەبرىلەردە ياتماقتا.
ھەربىي ۋەزىپىسىدىن بوشىتىلىپ تېل ئاۋىۋغا قايتقان يۇۋال، گۇناھسىز كىشىلەرنى ئۆلتۈرۈشكە ۋىجدانىي جەھەتتىن ئىككىلەنمەي قاتناشقانلىقى ئۈچۈن ئۆزىنى بىر «مەخلۇق»تەك ھېس قىلاتتى. ئۇ يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدىكى خىزمىتىدىن ئىستېپا بەردى، كاشمېرى كىيىملەرنىڭ ئىچىگە يوشۇرۇندى، ئەينەكلىرىنى چېقىۋەتتى ۋە ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش ئويى بارلىقىنى تىلغا ئالدى. «ھەرقانداق بىر شەكىلدە ئۆلۈپ كېتىشنى ئارزۇ قىلىمەن، ھەممىسى تۈگىسۇن، كەتسۇن.» «ھائارېتز» بىلەن سۆزلەشكەندىن ئىككى كۈن كېيىن، ئۇ پىسخىكا بۆلۈمىدە بالنىستقا ئېلىندى.
ئەمما زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار — تېخىمۇ ئېنىقراق ئېيتقاندا ئۇلارنىڭ جەسەتلىرى — يەنىلا غەززەنىڭ بىر يەرلىرىدە خارابىلىك ئاستىدا ياتماقتا؛ ئىسرائىلىيە 2023-يىلى ئۆكتەبىردىن بۇيان بۇ يەرگە كەم دېگەندە ئالتە دانە «خىروشىما چوڭلۇقىدىكى» ئاتوم بومبىسىغا باراۋەر كېلىدىغان يۈزلەرچە توننا پارتلاتقۇچ تاشلىدى. يۇۋالنىڭ سان-ساناقسىز قۇربانلىرىنىڭ تۇغقانلىرى داۋالىنىش ياكى روھىي بېسىمغا قارشى دورىلارغا ئېرىشەلمەيدۇ. ئۇلار بارلىق مال-مۈلكى ۋە تىرىكچىلىك مەنبەلىرىدىن ئايرىلغاندىن كېيىن، كۆچمە چېدىرلاردا ياشاشنى داۋاملاشتۇرماقتا.
«خائارېتز»نىڭ خەۋىرىدە ئورۇن بېرىلگەن ھەر بىر زىيارەتتە ئۇرۇش جىنايەتلىرىگە مۇناسىۋەتلىك گۇناھكارلىق تۇيغۇسى تەكرارلانماقتا. مايا (Maya) بىرونېۋىك كورپۇسىنىڭ زاپاس قىسمىدا ئادەم كۈچى بايلىقى خادىمى ئىدى؛ ئۇ جەنۇبىي غەززەدىكى بىر قوماندانلىق ئۆيىدە، قورالسىز بەش پەلەستىنلىك ئارمىيە ئۆز مەيلىچە بەلگىلىگەن «بىر سىزىق»تىن ئۆتكەن چاغدا شۇ يەردە ئىدى.
قوماندان ئوق چىقىرىشقا بۇيرۇق بەردى. بىر تانكىنىڭ پىلىموتى چارىسىز پەلەستىنلىكلەرنى نىشانغا ئېلىپ، سېكۇنتلار ئىچىدە يۈزلەرچە ئوق چىقاردى. تۆت ئادەم شۇئان ئۆلدى. بۇ رايونغا تېزلىكتە بىر بۇلۇدوزېر كەلدى ۋە ئۇلارنى «ئىتلار يەپ كەتمىسۇن، كېسەل تارالمىسۇن» دەپ كۆمۈۋەتتى. ئەسكەرلەر قولى كىشەنلەنگەن ۋە كۆزى تېڭىلغان ھالدا قەپەسكە سولانغان ھايات قالغان كىشىنىڭ ئۈستىگە قاقاقلاپ كۈلۈشكەن ھالدا سىيىشتى.
مايا ئەركەك ئىسرائىلىيەلىك ئەسكەرلەر بىلەن بىرگە كۈلدى. كېيىنچە بىر ئىسرائىلىيەلىك تەكشۈرگۈچى ئۇ پەلەستىنلىكنىڭ گۇناھسىز ئىكەنلىكىنى دەلىللىدى. ئۇ ئادەم پەقەت ئۆيىگە بارماقچى ئىدى. ئەمما ئۇنىڭ چارىسىزلىكى ماياغا ئۆزىنى «مۇناپىق» ۋە «ناپاك» ھېس قىلدۇرغانىدى. مايا قەستەن ھالدا توختىماي يۇيۇنۇشقا باشلىدى. «مەن قانداق قىلىپ ھېچقانداق ئىش قىلماي تۇرالىدىم؟ بۇ ئەھۋال مېنىڭ ھەققىمدە نېمىلەرنى دەيدۇ؟»
«نېمە ھالغا چۈشۈپ قالدۇق؟»
يەنە بىر ئەسكەر يەھۇدا (Yehuda)، قوللىرىنى ھاۋاغا كۆتۈرۈپ تەسلىم بولغان قورالسىز بىر پەلەستىنلىكنىڭ بىر ئوفىتسېر تەرىپىدىن ئېتىپ ئۆلتۈرۈلگەنلىكىگە شاھىت بولدى. ئۇچقۇ تەسۋىرلىرى ئۇ دەقىقىنى تارتىۋالغانىدى. ئۇرۇش ئۆيىدىكى بەزى ئوفىتسېرلار بۇنى «قاتىللىق» دەپ سۈپەتلىدى، ئەمما ئۇنى يوشۇرۇشقا قارار قىلدى.
ئۇلار بىر «تېررورچى»نى ئۆلتۈرگەنلىكىنى مەلۇم قىلدى. بىرەر ئەھۋال مەلۇماتى بېرىلمىدى ۋە قاتىل ھېچقانداق ئىنكاسقا دۇچ كەلمەستىن ئىسرائىلىيەلىك بىر ئوفىتسېر سۈپىتىدە ۋەزىپىسىنى داۋاملاشتۇردى. يەھۇدامۇ ئۇ چاغدا سۈكۈت قىلىشنى تاللىغانىدى. ئايلار كېيىن مادرىدتا ئايالى بىلەن پرادو مۇزېيىنى ئېكسكۇرسىيە قىلىۋاتقاندا، قوراللارغا قارشى چارىسىز بىر ئادەمنى كۆرسىتىدىغان بىر گوييا (Goya) رەسىمى ئۇنى كىشىلەر ئالدىدا روھىي جەھەتتىن نابۇت قىلىشقا باشلىدى. ئۇ تۇيۇقسىز تەرلەشكە ۋە ئۆزىنى تۇتالماي يىغلاشقا باشلىدى. «مەن قانداق قىلىپ بىر چەتتە قاراپ تۇرۇپ، توغرا بولغان ئىشنى قىلمايدىغان بىرىگە ئايلىنىپ قالدىم؟»
ئىسرائىلىيەنىڭ ناھال بىرىگادىسىدىن كۆزەتكۈچى مەرگەنلەر، ياردەم ئىزدەپ كېلىپ، ئارمىيە تەرىپىدىن خالىغانچە بەلگىلىگەن سىزىقلاردىن ئۆتكەن پەلەستىنلىكلەرنى ئاتقانلىقىنى ئىقرار قىلدى. مەرگەنلەرنىڭ دۇربۇنىدىن قارىغاندا، بۇ ئەھۋال مەرگەنلەر ئۈچۈن تاكى يېمەكلىك ئىزدەۋاتقان گۇناھسىز پەلەستىنلىكلەرنىڭ چىرايى زېھنىنى قاپلىۋالغۇچە بىر «كومپيۇتېر ئويۇنى»دەكلا تۇيۇلاتتى. بىر مەرگەن ھەربىي ۋەزىپىسىدىن بوشىتىلغاندىن كېيىن، كېچىلىرى ئورنىغا سىيىپ قويىدىغان بولۇپ قالغانلىقىنى مەلۇم قىلدى ۋە سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ: «ئۆلتۈرگەن كىشىلىرىڭنىڭ چىرايىنى ئۇنتۇپ قالالمايسەن» دېدى.
باشقىلىرى پەلەستىنلىكلەرنىڭ ئۆيلىرىنى — ئائىلە ئېلېكتىر سايمانلىرى، ئالتۇن، نەق پۇللارنى — بۇلىغانلىقىنى؛ ئەسكەرلەرنىڭ ئائىلە سۈرەتلىرىنى كۆيدۈرۈپ ئۈستىگە سىيىپ قويغانلىقىنى ۋە بۇنى ناتسىستلاردىن ئۆچ ئېلىش سۈپىتىدە ئاقلىغانلىقىنى سۆزلەپ بەردى. بىر ئەسكەر يىرگەنگەنلىكىنى ئىقرار قىلدى، ئەمما بېشىنى لىڭشىتىپ بۇنى جەزملەشتۈردى.
غەززەنىڭ شىمالىدا بىر سوراقخانىنى قوغداۋاتقان ئېيتان (Eitan)، بىر سوراقچىنىڭ بىر تۇتقۇننى يالىڭاچلاپ، جىنسىي ئەزالىرىغا كابېل باغلىغانلىقىنى، ھەر بىر جاۋابسىز قالغان سوئالدا كابېللارنى تېخىمۇ چىڭىتىپ، ئادەمنىڭ «روھى بەدىنىدىن ئايرىلىپ كېتىۋاتقاندەك» چىرقىرىغانلىقىنى كۆرگەنلىكىنى بايان قىلدى. ئۇ يەنە: «يەر ئاستى ئۆيلىرىدە نېمىلەر بولۇۋاتىدۇ؟ يەنە قانداق سىرلارنى يوشۇرۇۋاتىمىز؟» دېگەنلەرنى سۆزلىرىگە ئىلاۋە قىلدى.
«خائارېتز» گېزىتى تەرىپىدىن گۇي (Guy) دەپ تونۇشتۇرۇلغان بىر ئادەم، 2023-يىلى ئۆكتەبىردىن كېيىن يۈزلەرچە كۈن زاپاس ۋەزىپە ئۆتىدى. «ئالاھىدە ئۇسۇللار» بىلەن «تېررورچىلار»نى ئۆلتۈرۈشنى مەقسەت قىلغان تونېل ھەرىكەتلىرى بەزى ئەسكەرلەرنى ھاياجانلاندۇرغان بولسا، ئۇ بۇ جەرياندا يەھۇدىي قىرغىنچىلىقىنىڭ (Holocaust) ئەكس سادالىرىنى كۆردى. كۆيگەن گۆش پۇرىقىغا ئاشقازىنى چىدىمىغانلىقى ئۈچۈن يېمەك-ئىچمەك ئادىتىنى ئۆزگەرتىپ گۆشخورلۇقتىن ۋاز كەچتى. ئۇ: «بىز قانداق ھالغا چۈشۈپ قالدۇق؟ مەن نېمە ھالغا چۈشۈپ قالدىم؟» دېدى.
